Google Play'den indir
Defineciler › Rehberler › Anadolu’nun arkeolojik dönemleri: Neolitik’ten Osmanlı’ya zaman çizelgesi

Rehber

Anadolu’nun arkeolojik dönemleri: Neolitik’ten Osmanlı’ya zaman çizelgesi

Okuma süresi: 3 dk · Güncelleme: 16.11.2026 · Yayın ilkelerimiz

Anadolu, insanlığın yerleşik hayata geçtiği ilk bölgelerden biridir ve on binlerce yıllık kesintisiz bir yaşam geçmişine sahiptir. Müzelerde ya da ören yerlerinde gördüğünüz bir eserin hangi döneme ait olduğunu anlamak için bu dönemlerin genel sırasını bilmek çok işe yarar. Aşağıdaki tarihler yaklaşıktır ve bölgeden bölgeye farklılık gösterebilir.

Paleolitik ve Mezolitik (Taş Devri)

Anadolu’da insan varlığının izleri yüz binlerce yıl öncesine uzanır. Avcı-toplayıcı topluluklar mağaralarda ve açık alanlarda yaşamış, yontma taştan aletler kullanmıştır. Antalya çevresindeki Karain Mağarası bu dönemin bilinen yerlerindendir.

Neolitik (Cilalı Taş Devri, yaklaşık MÖ 10.000–6000)

İnsanların tarıma ve hayvancılığa geçtiği, yerleşik köylerin kurulduğu dönemdir. Şanlıurfa’daki Göbeklitepe, yaklaşık MÖ 9600’e uzanan anıtsal yapılarıyla dünyanın bilinen en eski tören merkezlerinden biri olarak kabul edilir ve 2018’de UNESCO Dünya Mirası Listesi’ne alınmıştır.

Konya’daki Çatalhöyük, yaklaşık MÖ 7400–6000 arasında yerleşilmiş büyük bir Neolitik yerleşimdir; duvar resimleri ve bitişik evleriyle tanınır ve 2012’den beri UNESCO listesindedir.

Kalkolitik (Bakır Çağı, yaklaşık MÖ 6000–3000)

Taş aletlerin yanında bakırın da kullanılmaya başlandığı dönemdir. Boyalı seramikler ve gelişen ticaret ağları bu dönemin belirgin özellikleridir.

Tunç Çağı (yaklaşık MÖ 3000–1200)

Bakır ve kalayın karıştırılmasıyla elde edilen tunç yaygınlaşır. Erken Tunç Çağı’nda Troya ve Alacahöyük gibi merkezler öne çıkar. Orta Tunç Çağı’nda Asurlu tüccarların Kültepe (Kaniş-Karum) çevresinde kurduğu ticaret kolonileri, Anadolu’da yazının kullanılmaya başlandığı dönemi başlatır.

Geç Tunç Çağı, Hitit İmparatorluğu’nun Anadolu’ya hâkim olduğu dönemdir. Başkent Hattuşa’da bulunan binlerce çivi yazılı tablet, bu dönemin diplomasi, hukuk ve dinine ışık tutar.

Demir Çağı (yaklaşık MÖ 1200–550)

Hitit İmparatorluğu’nun çöküşünün ardından Anadolu’da farklı krallıklar ortaya çıkar: Orta Anadolu’da Frigler, Doğu Anadolu’da Urartular, Batı Anadolu’da Lidyalılar, Güneydoğu’da ise Geç Hitit kent devletleri. Bu dönemde demir aletler yaygınlaşır.

Arkaik, Klasik ve Hellenistik dönemler (yaklaşık MÖ 700–30)

Batı Anadolu kıyılarında İyonya kentleri gelişir; felsefe, bilim ve sanat alanında önemli eserler ortaya çıkar. MÖ 6. yüzyılın ortasından itibaren Anadolu’nun büyük bölümü Pers egemenliğine girer.

Büyük İskender’in MÖ 334’te başlayan seferiyle Hellenistik dönem başlar. Bergama Krallığı ve Seleukos Krallığı gibi devletler bu dönemde öne çıkar.

Roma ve Bizans dönemleri (yaklaşık MÖ 133 – MS 1453)

Bergama Krallığı’nın MÖ 133’te Roma’ya bırakılmasıyla Anadolu’da Roma dönemi başlar. Efes, Afrodisias ve Perge gibi kentler bu dönemde büyük gelişme gösterir.

MS 330’da Konstantinopolis’in başkent olmasıyla Doğu Roma, yani Bizans dönemi başlar. Kiliseler, sarnıçlar, kaleler ve mozaikler bu dönemin en bilinen kalıntılarıdır.

Selçuklu, Beylikler ve Osmanlı dönemleri

1071 Malazgirt Savaşı’nın ardından Anadolu’da Türk egemenliği başlar. Anadolu Selçuklu Devleti döneminde kervansaraylar, medreseler ve camiler inşa edilir. Ardından gelen Beylikler döneminin sonunda Osmanlı Devleti Anadolu’nun büyük bölümünü birleştirir.

Bu dönemlere ait yapılar, mezar taşları, sikkeler ve seramikler de kültür varlığıdır ve aynı yasal korumaya tabidir.

Dönemler nasıl belirlenir?

Arkeolojik dönemler, kazılarda ortaya çıkan katmanların ve buluntuların karşılaştırılmasıyla belirlenir. Radyokarbon (karbon-14) yöntemi organik kalıntıların yaşını ölçerken, ağaç halkası yöntemi (dendrokronoloji) ahşap kalıntıları yıl düzeyinde tarihleyebilir.

Yazılı belgelerin bulunduğu dönemlerde ise kral listeleri, antlaşmalar ve sikkeler kronolojiyi daha kesin hâle getirir. Yine de dönemlerin başlangıç ve bitiş tarihleri yeni buluntularla zaman zaman yeniden değerlendirilir.

Sık sorulan sorular

Anadolu’daki en eski yerleşim hangisidir?

Bilinen en eski anıtsal yapılar Göbeklitepe’dedir; ancak Anadolu’da insan varlığı çok daha eskiye, Paleolitik döneme uzanır.

Höyük nedir?

Höyük, aynı yere yüzyıllar boyunca tekrar tekrar kurulan yerleşimlerin kalıntılarının üst üste birikmesiyle oluşan yapay tepedir. Her katman farklı bir dönemi temsil eder.

Bunlar da ilginizi çekebilir

Önemli: Böyle bir işaret ya da eser görürseniz kazmayın, boyamayın ve yerinden oynatmayın. Fotoğrafını çekip konumunu en yakın müze müdürlüğüne ya da mülki amirliğe bildirin (2863 sayılı Kanun). Bulunan eserlerin 3 gün içinde bildirilmesi zorunludur.

Elindeki eseri tanımak ister misin?

Fotoğrafını çek; Defineciler dönemini, uygarlığını ve anlamını anlatsın.

▶ Google Play'den indir