Google Play'den indir
Defineciler › Rehberler › Roma ve Bizans sikkeleri: farkları ve nasıl ayırt edilir?

Rehber

Roma ve Bizans sikkeleri: farkları ve nasıl ayırt edilir?

Okuma süresi: 3 dk · Güncelleme: 16.11.2026 · Yayın ilkelerimiz

Anadolu’da müzelerde en sık sergilenen eski paralar Roma ve Bizans dönemine aittir. Bunun nedeni, iki imparatorluğun yaklaşık bin beş yüz yıl boyunca bu topraklarda çok büyük miktarda para basmış olmasıdır. İki dönemin sikkeleri ilk bakışta birbirine benzeyebilir; ancak yazı dili, portre üslubu, simgeler ve değer işaretleri dikkatle incelendiğinde aradaki fark belirginleşir.

Roma sikkelerinin genel özellikleri

Roma Cumhuriyeti döneminde, yaygın kabule göre MÖ 3. yüzyılın sonlarında, gümüş denarius basılmaya başlandı. İmparatorluk döneminde (MÖ 27 sonrası) para sistemi altın aureus, gümüş denarius ve bronz/pirinç sestertius, dupondius ve as gibi birimlerden oluşuyordu.

Roma sikkelerinin yazısı Latincedir. Ön yüzde imparatorun gerçekçi bir portresi ve unvanları yer alır. Arka yüzde ise Victoria (zafer), Concordia (uyum), Fortuna (talih) gibi kişileştirilmiş kavramlar, tanrılar, askerî sahneler ya da yapılar görülür.

3. yüzyılda yaşanan ekonomik kriz sırasında gümüş oranı düşen antoninianus yaygınlaştı. Diocletianus’un 3. yüzyıl sonundaki reformu ve ardından I. Constantinus döneminde basılan altın solidus, para sistemini yeniden düzenledi. Solidus, sonraki yüzyıllarda Bizans’ın da temel altın sikkesi olarak kullanılmaya devam etti.

Bizans sikkelerinin genel özellikleri

Bizans döneminin sikkeleri, özellikle 5. yüzyılın sonundan itibaren belirgin bir değişim gösterir. İmparator Anastasius’un yaygın kabule göre 498 yılındaki para reformuyla bronz follis üzerinde büyük bir değer işareti kullanılmaya başlandı: “M” harfi 40 nummiye karşılık geliyordu. K (20), I (10) ve E (5) harfleri de daha küçük birimleri gösterir.

Portreler zamanla gerçekçilikten uzaklaşır; imparatorlar çoğunlukla cepheden, taç ve haçlı küre ile tasvir edilir. Haç, Hristiyan simgeler ve daha sonraki dönemlerde İsa ve Meryem tasvirleri yaygınlaşır.

Yazı dili 7. yüzyıldan itibaren giderek Grekçeye döner; bazı yazıtlarda Latin ve Grek harfleri karışık kullanılır. Bu karışık yazılar, Bizans sikkelerini tanımada önemli bir ipucudur.

Hızlı karşılaştırma

Yazı: Roma sikkelerinde Latince ve düzenli harfler; Bizans’ta Latin-Grek karışık ya da Grekçe yazılar.

Portre: Roma’da yandan, gerçekçi ve kişisel özellikleri belirgin; Bizans’ta çoğunlukla cepheden, stilize ve simgesel.

Simgeler: Roma’da tanrılar ve kişileştirmeler; Bizans’ta haç, dinî figürler ve büyük değer harfleri.

Biçim: Geç Bizans döneminde içbükey (çanak biçimli) sikkeler görülür; bu biçim Roma döneminde yoktur.

Neden bu kadar çok bulunuyorlar?

Roma ve Bizans dönemlerinde Anadolu, imparatorluğun en kalabalık ve zengin bölgelerinden biriydi. Ordunun maaşları, vergiler ve ticaret için çok sayıda bronz sikke basıldı. Küçük değerli bronz sikkeler günlük hayatta sık kaybedildiği için bugün de arkeolojik kazılarda bol miktarda ele geçer.

Bu bolluk, sikkelerin kazı tabakalarını tarihlemede çok değerli olmasını sağlar. Bir yapının tabanında bulunan sikke, o yapının ne zaman kullanıldığını gösteren en güçlü kanıtlardan biridir. Bu yüzden sikkeleri bağlamından koparmak bilime büyük zarar verir.

Yanılma noktaları

Aşınmış sikkelerde yazı ve portre ayrıntıları kaybolur; geç Roma ile erken Bizans sikkeleri bu durumda birbirine çok benzeyebilir. Tek bir özelliğe bakarak karar vermek yanıltıcıdır.

Hellenistik krallıkların ve Roma dönemi Anadolu kentlerinin kendi adlarına bastığı sikkeler (eyalet sikkeleri) Grekçe yazılıdır. Bu sikkeler Roma dönemine ait olsa da yazı dili nedeniyle Bizans sikkesi sanılabilir.

Sık sorulan sorular

Üzerinde büyük “M” harfi olan sikke hangi döneme aittir?

Büyük bir M harfi taşıyan bronz sikke çoğunlukla Bizans follisidir. M harfi 40 nummilik değeri gösterir ve 5. yüzyılın sonlarından itibaren kullanılmıştır.

Grekçe yazılı her sikke Bizans’a mı aittir?

Hayır. Antik Yunan kentleri, Hellenistik krallıklar ve Roma dönemi Anadolu kentleri de Grekçe yazılı sikkeler basmıştır. Portre, simgeler ve değer işaretleri birlikte değerlendirilmelidir.

Bunlar da ilginizi çekebilir

Önemli: Böyle bir işaret ya da eser görürseniz kazmayın, boyamayın ve yerinden oynatmayın. Fotoğrafını çekip konumunu en yakın müze müdürlüğüne ya da mülki amirliğe bildirin (2863 sayılı Kanun). Bulunan eserlerin 3 gün içinde bildirilmesi zorunludur.

Elindeki eseri tanımak ister misin?

Fotoğrafını çek; Defineciler dönemini, uygarlığını ve anlamını anlatsın.

▶ Google Play'den indir